PHP Ölmedi, Senin Baktığın Yer Ölmüş

Birkaç Ayda Bir Duyduğum Cümle

Bir toplantıda, bir işe alım görüşmesinde ya da genç bir geliştiricinin ağzından, hafif bir acımayla aynı cümle geliyor: “PHP mi hala?”

O cümleyi kuran kişi genelde haklı olduğundan emin. Takip ettiği timeline’da PHP’yi kimse konuşmuyor, izlediği konferans sahnelerinde adı geçmiyor, o hafta çıkan hiçbir gösterişli araç onunla yazılmamış. Delil ona göre ortada, dil ölmüş.

İşin tuhaf tarafı şu: o cümleyi duyduğum günlerden birinde, arka planda benim için para kazanan, trafiği taşıyan, gecenin üçünde tek bir uyarı üretmeden çalışan şey de bir PHP uygulamasıydı. Bir Symfony servisi. Sıkıcı, gösterişsiz, ortada. Kimsenin bahsetmediği ama faturayı ödeyen taraf orasıydı.

Bu yüzden “PHP öldü mü” sorusunu bir daha duyduğumda artık dili savunmaya geçmiyorum. Çünkü soru yanlış kurulmuş. Ölen bir şey varsa o dil değil, sana onun öldüğünü düşündüren yer.

Ölen Dil Değil, Baktığın Sahne

Bir teknolojinin “canlı” olup olmadığına dair sezgimizi genelde üç yerden topluyoruz: sosyal medya akışı, konferans sahneleri ve yeni araçların etrafındaki heyecan. Üçü de gerçek yerler. Ama üçünün de ortak bir yanlılığı var, hepsi yeniyi ödüllendirir. Bir şeyin orada görünür olması için yeni, tartışmalı ya da parlak olması gerekir.

PHP bunların hiçbiri değil artık. Yeni değil, tartışmalı değil, parlak hiç değil. Otuz yaşında bir dil, üstelik gençken çok kötü alışkanlıklar edinmiş, imajını uzun süre sırtında taşımış bir dil. Böyle bir şeyin akışta yer bulması için ya rezalet bir güvenlik açığı vermesi ya birinin onu tekrar gömmeye kalkması lazım. İkisi de “canlılık” değil, sadece görünürlük.

Buradaki hata ince ama pahalı: sahnede görmediğin şeyi yok saymak. Oysa yazılımın büyük kısmı sahnede değil. Bankanın arka ofisinde, bir e-ticaret sitesinin sipariş kuyruğunda, bir belediyenin başvuru formunda, on yıldır çalışan ve çalışmaya devam etmesi beklenen kodda. O katman gürültü yapmaz. Gürültü yapmadığı için de “ölü” sanılır. Halbuki bir yazılım için en yüksek övgü, hakkında konuşulacak hiçbir şeyin olmamasıdır.

Timeline’ın sana anlattığı, teknolojinin nabzı değil, teknolojinin modası. İkisini karıştırınca, sessizce işini yapan her şeyi ölü ilan edersin.

PHP Nerede Yaşıyor

Somut konuşalım, çünkü “canlı” demek kolay, göstermek zor.

PHP’nin geçmişini, 2005’ten bugüne nasıl adım adım toparlandığını daha önce bir nostalji turunda yazmıştım, onu tekrar etmeyeceğim. Beni bugün ilgilendiren geçmiş değil, elimin altında ne olduğu.

Elimin altında olan şey şu: modern bir PHP projesi açtığımda karşılaştığım dil, o “PHP mi hala” diyen kişinin kafasındaki dil değil. Tipli, statik analizden geçen, düzgün bir bağımlılık yönetimi olan, hata verdiğinde nedenini söyleyen bir dil. Symfony gibi bir çatı, kodu benim için değil, ekip için standart hale getiriyor. Yeni gelen bir geliştirici projeye baktığında nereye ne koyacağını tahmin edebiliyor, çünkü herkes aynı yere koyuyor. Bu, tek başına dahi bir geliştiricinin marifetinden çok daha değerli.

Performans tarafında da o eski “PHP yavaş” cümlesi artık tembellik. Dil, 8.x serisinde JIT’i içine aldı, FrankenPHP gibi çalışma zamanları uygulamayı ayakta tutup her istekte sıfırdan doğmasını engelledi. Yani PHP’nin klasik “her istek temiz sayfa” modeli, isteyen için artık bir zorunluluk değil, bir tercih.

Ama beni asıl ikna eden bunların hiçbiri değil. Beni ikna eden, kendi araçlarımdan birini ayakta tutarken ya da bir müşteri servisini yıllarca taşırken, dilin bana çıkardığı sürpriz sayısı. O sayı çok düşük. Sıkıcılığın en güzel tarafı bu, sürpriz üretmemesi. Bir dilin canlılığını ölçmek istiyorsan, etrafındaki heyecana değil, onu üretimde taşıyan insanların ne sıklıkla panik yaptığına bak.

Nerede Kaybediyor, Dürüst Olalım

Buraya kadar okuyup “adam PHP fanatiği” diye düşünüyorsan, dur. Ben bir dilin müptelası değilim, iş ve sonuç odaklı çalışmayı severim. Bir aracı savunmak, onun her işe yaradığını iddia etmek değildir. Aksine, bir aracı gerçekten tanıyorsan nerede eline yatmadığını da bilirsin.

PHP’nin kaybettiği yerler net. Yapay zeka tarafında hiçbir iddiası yok, olması da gerekmiyor. Bir model eğitecek, veri hattı kuracaksan Python’a gidersin, ben de giderim, ısrar etmenin anlamı yok. Yüksek performanslı sistem araçları, tek dosya dağıtılan komut satırı programları, ciddi eşzamanlılık isteyen altyapı işleri istiyorsan Go çoktan o boşluğu doldurdu. Bunları PHP ile zorlamak, tornavidayla çivi çakmaya benzer, olur ama neden.

Dürüstlük burada yetkinlikten önce gelir. Bir şeyin her yerde en iyi olduğunu söyleyen biri ya bilmiyordur ya satıyordur. PHP, web uygulamalarının o geniş, sıkıcı, iş yapan ortasında hala çok iyi. Bu cümlenin “hala” kısmı bir zayıflık değil, otuz yıldır o ortada durabilmenin kanıtı. Ama o ortanın dışına çıktığın anda, PHP senin dilin değil. Bunu kabul etmek dili küçültmez, sana onu doğru yerde kullanma özgürlüğü verir.

Zaten Laravel yerine neden Symfony tarafında durduğumu yıllar önce yazarken de mesele dili yüceltmek değildi, hangi aracın hangi işe oturduğunu konuşmaktı. Bugün de aynı yerde duruyorum.

Asıl Soru “Öldü mü” Değil

“Bir dil öldü mü” sorusu, cevaplaması kolay göründüğü için sevilir. Halbuki yanlış soru. Bir dil, geliştirilmesi tamamen durduğunda, yeni proje üretilmesi bittiğinde ölür. PHP’de ikisi de olmadı, bugün bile deposuna baktığında saatler önce atılmış bir commit görürsün. Yani teknik anlamda tartışma çoktan bitmiş.

Sorulması gereken şey daha kişisel: bu araç, senin bugünkü ihtiyacına cevap veriyor mu? Cevap işine göre değişir. Bir haber sitesi, bir üyelik sistemi, bir e-ticaret arka ucu, bir iç panel kuruyorsan cevap büyük ihtimalle evet. Gerçek zamanlı bir oyun sunucusu ya da bir makine öğrenmesi hattı kuruyorsan cevap hayır. İki durumda da dilin ölü olup olmaması seni ilgilendirmiyor, senin işine oturup oturmadığı ilgilendiriyor.

“PHP öldü” cümlesinin kendisi bunun en güzel kanıtı. O cümle on beş yıldır ölmüyor. Ölseydi, onu tekrar tekrar söylemeye gerek kalmazdı. Bir şeyi sürekli gömmen gerekiyorsa, o şey büyük ihtimalle sandığından daha canlıdır.

Sahnedeki Işık ve Kuytudaki Priz

O “PHP mi hala” diyen kişiye artık uzun bir savunma yapmıyorum. Bir şey soruyorum sadece: bugün kullandığın bankanın, alışveriş yaptığın sitenin, doldurduğun formun arkasında ne dönüyor, gerçekten biliyor musun?

Sahnedeki ışık her zaman en yeni olanın üstünde. Ama evi ayakta tutan, sahnenin ışığı değil, kuytudaki prizdir. Priz gösterişsizdir, kimse fotoğrafını çekmez, hakkında konuşulmaz. Sadece çalışır. PHP, uzun zamandır o priz. Ve bir şeyi öldürmek için önce ona ihtiyacın olmaması gerekir. Baksana, hala ihtiyacın var.